Anasayfa » SAĞLIK OKURYAZARLIĞINI GELİŞTİREN SAĞLIK POLİTİKALARI

SAĞLIK OKURYAZARLIĞINI GELİŞTİREN SAĞLIK POLİTİKALARI

HEALTH POLICIES IMPROVING HEALTH LITERATURE

Dr.Osman Alaşık* 0000/0001/7708/5549

Prof.Dr.Sefer Aycan** 0000/0003/4140/3431

*Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi, Halk Sağlığı Anabilimdalı, Ankara, Türkiye

** Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi, Halk Sağlığı Anabilimdalı, Ankara, Türkiye

Yazışma yazarı: Dr. Osman Alaşık

den_osman@hotmail.com

 Türkçe Özet:

Sağlık okuryazarlığı; insanların sağlık hizmetleri ile ilgili konularda karar verebilmeleri, sağlıklarını korumak ve geliştirmek için gerekli bilgileri algılamaları ve anlamaları, reçete edilen ilaçları ve diğer

sağlık materyallerini okuma ve anlama olarak tanımlanabilir. Sağlık okuryazarlığı ve sağlık politikaları arasında çok yakın etkileşim vardır. Sağlık politikası; sağlıklı bir toplum için sunulması gereken sağlık hizmetlerinin düzenlenmesini, güncel verilere dayanarak sağlık hizmetinin toplumun sağlığı yararına politik hedefler ve amaçlar belirlenmesini kapsar.

Toplum sağlık politikaları ve sağlık okuryazarlığı arasında çift yönlü bir etkileşim vardır. Toplum sağlık

politikaları sağlık okuryazarlığının geliştirilmesi yönünde etkiliyken; toplumdaki sağlık okuryazarlığı düzeyi de toplum sağlık politikalarını belirlenmesinde etkilidir. Toplumdaki sağlık okuryazarlığı düzeyinin

geliştirilmesi için oluşturulacak toplum sağlık politikaları belirlenirken sadece sağlık alanı değil; okul, iş yeri, medya gibi faktörlerde dikkate alınmalıdır. Aynı zamanda sağlık politikaları geliştirilirken belirli aralıklarla toplumun sağlık okuryazarlığı düzeyi tespit edilmesi faydalı olacaktır.

 İngilizce Özet:

Health literacy; To be able to understand and understand the information needed to protect and improve the health of people, to read and understand prescribed medicines and other health materials. There is very close interaction between health literacy and health policies. Health policy; The organization of health services that should be presented for a healthy society, based on current data, covers the determination of political goals and objectives for the health of society. There is a bidirectional interaction between community health policies and health literacy. Community health policies are effective in the development of health literacy; The level of health literacy in the community is also effective in determining community health policies. The community health policies to be established in order to improve the level of health literacy in the community is not only the area of health; factors such as school, workplace and media should be taken into consideration. At the same time, it is useful to determine the level of health literacy of the community at specific intervals when developing health policies.

 Seçilen Anahtar Kelimeler:

  1. Health Literacy                                       sağlık okuryazarlığı
  • Health Policy                                          Sağlık politikası

GİRİŞ

Kısaca sağlıkla ilgili bilgileri doğru anlama ve doğru uygulama olarak tanımlanabilecek sağlık okuryazarlığı, bireysel ve toplumsal anlamda çok önemlidir. Yıllardır sağlık eğitimi ile geliştirilmeye çalışılan sağlık okuryazarlığı günümüzde Türkiye’de ve diğer ülkelerde yeterli düzeyde değildir. Bu nedenle sağlık okuryazarlığının geliştirilmesi çok önemlidir. Sağlık okuryazarlığının toplumsal düzeyinin iyileşmesi; daha sağlıklı toplum özlemine ulaşmamızı sağlayacaktır. Bu nedenle bu konu çok önemlidir. Fakat sağlık okuryazarlığı toplumlarda kendi kendine yükselemeyecektir. Sağlık okuryazarlığını yükseltmek için uygun politikalar uygulamak gerekmektedir. Sağlık okuryazarlığını yükseltmeyi amaç edinmek ve bu amaca ulaşmak için de uygun yol kullanmak gereklidir. İşte bu uygun yol sağlık okuryazarlığını yükselten sağlık politikasıdır.

1- SAĞLIK OKURYAZARLIĞI NEDİR?

Uluslararası literatürde giderek daha çok kullanılan sağlık okuryazarlığı kavramı ilk kez Simond tarafından 1974 yılında “Health Education as Social Policy” adlı bir makalede kullanılmıştır. (1)

2013 yılına gelindiğinde Dünya Sağlık Örgütü de genel okuryazarlık düzeyi ile ilişkisine vurgu yaparak sağlık okuryazarlığı tanımını şu şekilde yenilemiştir: “Sağlık okuryazarlığı genel okuryazarlık ile ilişkili olup insanların yaşamları boyunca sağlık hizmetleri ile ilgili konularda kanaat geliştirmeleri ve karar verebilmeleri, sağlıklarını korumak, sürdürmek ve geliştirmek, yaşam kalitesini yükseltmek için sağlık ile ilgili bilgi kaynaklarına ulaşabilmeleri, sağlık ile ilgili bilgileri ve mesajları doğru olarak algılamaları ve anlamaları konularındaki istekleri ve kapasiteleridir.”(2)

Sağlık okuryazarlığı okuma-yazma becerilerinin ötesinde sağlıklı davranışlar, ilaçların doğru kullanımı, sağlık hizmetlerinden nasıl yararlanacağını bilmek, aydınlatılmış onam formlarını anlamak ve imzalamak, özbakım ve hastalık yönetimi hakkında kararlar verebilmek, evdeki tıbbi cihazları doğru kullanabilmek, bakım veren rolünü üstelenebilmek gibi sağlık bilgilerini kavrama ve değerlendirme yetisini kapsamaktadır.(3)

2- SAĞLIK POLİTİKASI NEDİR?

Sağlık politikası en genel tanımıyla; sağlık sisteminin kurumlarını, hizmetlerini ve finansman düzenlemelerini etkileyen tüm eylemleri içerir. Aynı zamanda sağlık politikası, sağlık hizmetlerinin ötesinde, sağlık üzerinde etkisi olan tüm kamu, özel ve gönüllü örgütlerin eylemlerini de kapsamaktadır. Bir başka ifade ile sağlık politikası; birleştiğinde sağlık hizmetlerinin sunumu ile ilgili uygulamaya dair strateji ya da yaklaşımları oluşturan birbirleriyle ilişkili kararlar ağıdır denilebilir. Ayrıca sağlık politikaları, politika belirleme sürecinin en doğru şekilde sonuca ulaşması için, mevcut sağlık hizmetlerinin yanı sıra sağlık üzerinde etkisi olan her türlü çevresel ve sosyo-ekonomik etkiler üzerinde de çalışmalar yapmayı gerektirmektedir. (4)

O halde sağlık politikası da ‘sağlıklı bir toplum için çizilen yol’ anlamına gelmekte ve bu tanım, sağlık politikacılarının topluma sunacağı sağlık hizmetinin amaç, yöntem ve içerik olarak düzenlenmesini, alternatifler arasından güncel veriler ışığı altında ortam koşullarını gözeterek karar vermesini ve toplum yararına politik hedefler belirleme ve açıklamasını kapsamaktadır.(5)

3- SAĞLIK OKURYAZARLIĞININ TOPLUM SAĞLIĞI AÇISINDAN ÖNEMİ

Sağlık okuryazarlığı toğlum sağlığını birçok yönden etkilemektedir. Özellikler yetersiz sağlık okuryazarlığının toplum sağlığı açısından neden olduğu mortalite gibi olumsuz sağlık sonuçları bakımından çok önemlidir. Kronik hastalıkların oluşumunda da sağlıkla ilgili olumsuz davranışalar etkilidir. Sağlık okuryazarlığının yetersiz olması özbakımı azaltacağı için kronik hastalıklara bağlı komplikasyon gelişimide artacaktır. Sağlık okuryazarlığının yetersiz olmasına bağlı olarak kişiler sağlık hizmetini aldığı kurum, kuruluş ve kişileri etkili bir şekilde kullanamama ve tıbbi ilaçların kullanımı konusunda yanlış kullanımlar olabilir. Bütün bunlarda toplum için gerekli olan sağlık hizmetlerinin maliyetini artıracaktır. Aynı zamanda sağlık okuryazarlığının düşük olması kişinin kendi sağlığıyla ilgili kararları verememesi, sağlık hizmetlerini etkili kullanmamasına neden olabilir.

Sağlık okuryazarlığı koruyucu sağlık hizmetlerinin tamamlayıcı bir parçasıdır. Birinci basamak sağlık hizmetleri kapsamında sağlık eğitiminin birincil hedefi erken çocukluk döneminden itibaren tüm yaş gruplarında toplumun sağlık bilincini yükseltmeye ve sağlık okuryazarlık düzeyini artırmaya yönelik olmalıdır. Bununla birlikte mobil hizmetler ve sağlık taramaları kaçırılan sağlık eğitimi uygulamaları için bir fırsat olarak değerlendirilmelidir.(6)

4-  TOPLUMSAL SAĞLIK OKURYAZARLIĞI DÜZEYİ

Sağlık okuryazarlığı dünya genelinde düşüktür. Gelişmekte olan ve gelişmiş ülkelerde sağlık okuryazarlığı alanında yetersizlikler vardır. Ülkemizde de sağlık okuryazarlığı düzeyinde yetersizlikler vardır. Sağlık okuryazarlığı düzeyinin yetersiz olduğunu kişinin tıbbi durumunu anlamasında yetersizlik, semptomatik dönemde sağlık arayışında gecikme, koruyucu sağlık hizmetlerinin düşük oranda kullanılması, özbakım yetersizliği, sağlık bakım maliyetlerinde

yükselme ve mortalite artış göstermektedir. İşte tüm bu durumlar toplumda sağlık okuryazarlığının düşük olmasının göstergeleridir. Sağlık okuryazarlığı düşük olduğu zaman toplumun sağlık düzeyi de düşüktür. Toplumun sağlık düzeyini yükseltmenin yollarından biri de toplumdaki sağlık okuryazarlığı düzeyini yükseltmektir.

Sağlık okuryazarlığı düşük olduğu zaman toplumun sağlık düzeyi de düşüktür. Toplumun sağlık düzeyini yükseltmenin yollarından biri de toplumdaki sağlık okuryazarlığı düzeyini yükseltmektir. Bu nedenle sağlık okuryazarlığı toplum sağlığı açısından çok önemlidir.

5- SAĞLIK OKURYAZARLIĞINI GELİŞTİRMENİN TOPLUM SAĞLIĞI AÇISINDAN FAYDALARI

Sağlık okuryazarlığının yükseltilmesi toplum sağlığını geliştirilmesini sağlar. Daha sağlıklı toplum için sağlık okuryazarlığı birçok yönden etkilidir. Bunları kısaca şu şekilde ifade edebiliriz; genel sağlık düzeyinin yükselmesi, özbakımda artış, sağlık bakım maliyetlerinde azalma, koruyucu sağlık hizmetlerinin kullanımında artma, kronik hastalıkları yönetebilme sağlık hizmetlerinin doğru ve etkili kullanma mortalitede azalmadır.

6- SAĞLIK OKURYAZARLIĞINI GELİŞTİRMENİN YOLLARI

Sağlık okuryazarlığı düzeyinin geliştirilmesinin yolu eğitimden geçmektedir. DSÖ tarafından, toplumlarda sağlık okuryazarlığı bilincinin geliştirilmesine yönelik şu yaklaşımlar önerilmektedir(7):

  1. Sağlık okuryazarlığı eğitimi erken çocukluk döneminden itibaren yapılmalıdır. Sağlıkla ilgili temel kavramlar erken çocukluk döneminden başlayarak verilmelidir.
  2. Sağlığın geliştirilmesi kavramı okul eğitimi sırasında geliştirilmelidir. Okul eğitim programı içinde sağlık üzerinde belirleyici olan bireysel ve çevresel faktörlerin üzerinde durulmalı, ders ve ders dışı etkinlikler içinde bu konulara da yer verilmelidir.
  3. Yetişkin eğitimi için uygun bir iletişim yöntemi ve anlaşılır bir dil kullanmak gereklidir. Bununla birlikte yetişkin eğitimi yapmanın önemli olumlu yanı da vardır; bir yetişkinin eğitilmesi, ailenin diğer bireylerinin, özellikle çocukların eğitimi bakımından olumlu etki yapar.
  4. Bireylerin özelliklerine ve kapasitelerine uygun çok yönlü programlar yapılmalıdır. Eğitime katılacak grupların benzer ilgileri olan, benzer eğitim düzeyinde olan ve anlama kapasiteleri de birbirine yakın olan kişilerden oluşması önemlidir.
  5. Eğitimler “anlatım ve dinleme” şeklinde olmamalı, katılımcılar da eğitim süreci içinde aktif olarak yer almalı, rol üstlenmelidir.
  6. Sağlıklı olmak ve iyilik hali için yeni yöntemler geliştirilmelidir: Hem sağlık ve iyilik anlayışı bakımından hem de eğitim yöntemleri bakımından gelişmeler izlenmeli ve yeni kavramlar ve yeni yöntemler uygulanmalıdır

Toplumun sağlık eğitimi; tüm eğitim faaliyetleri gibi bir amaç doğrultusunda planlı ve istendik davranışlar kazandırılana kadar devam etmelidir. Bu nedenle rastgele yapılan faaliyetler sonuç almak mümkün değildir. Halk sağlığı hizmeti sunan birimin içinde bir alt birim toplum sağlık eğitimini sahiplenmeli ve düzenli olarak topluma yönelik sağlık eğitimlerini vermelidir.

7- SAĞLIK POLİTİKALARININ TOPLUM SAĞLIK OKURYAZARLIĞI ÜZERİNE ETKİLERİ

Türkiye’de bireylerinin sağlık okuryazarlık düzeylerinin belirlenmesine ve sağlık okuryazarlık düzeyleri ile sağlık sistemi, eğitim sistemi ve ilgili sosyal ve kültürel sistemler arasındaki ilişkilerin belirlenmesine yönelik çalışmaların yapılmasına ihtiyaç vardır. Bu doğrultuda gerek Sağlık Bakanlığı’nın gerekse sağlıkla ilgili kamu ve özel kuruluşların araştırmaları destekleyici olması beklenmektedir. Benzer şekilde sağlık okuryazarlık düzeyini belirlemek için uygun ve doğru yöntemlerin geliştirilmesi ve yine Sağlık Bakanlığı’nın, kamu ve özel sağlık kuruluşlarının destekleyici olmaları beklenmektedir. Sağlık okuryazarlık düzeyinin sağlık hizmetleri kullanımı ve maliyetleri üzerine etkilerini belirlemeye yönelik yapılacak çalışmalar bu noktada politika geliştiricilere ve sağlık hizmet sunuculara önemli bilgiler üretebilir. Kültür, ekonomik durum ve sağlık okuryazarlık düzeyi arasındaki ilişkileri belirlemeye yönelik yapılacak çalışmalar sağlık eşitsizliklerini giderme noktasında önemli bir konudur.(8)

Toplum sağlık politikaları ve sağlık okuryazarlığı arasında çift yönlü bir etkileşim vardır.Toplum sağlık politikaları sağlık okuryazarlığının geliştirilmesi yönünde etkiliyken; toplumdaki sağlık okuryazarlığı düzeyide toplum sağlık politikalarını belirlenmesinde etkilidir.Toplumdaki sağlık okuryazarlığı düzeyinin geliştirilmesi için oluşturulacak toplum sağlık politikalar belirlenirken sadece sağlık alanı değil; okul,iş yeri,medya gibi faktörlerde dikkate alınmalıdır. ABD ulusal sağlık okuryazarlığı eylem planı ve Almanya ulusal sağlık okuryazarlığı 2016-2018 eylem planında sağlık okuryazarlığının geliştirilmesi için çok sektörlü (eğitim iş medyada)sağlık politikaları dikkate alınmıştır. Toplum sağlık politikalarının sağlık okuryazarlığının geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması için önemli olduğu için, ülkemizde de belirli arlıklarla sağlık okuryazarlığı düzeyi tespit edilip, sağlık okuryazarlığının geliştirilmesine yönelik toplum sağlık politikaları geliştirilirken sektörler arası işbirliğininde dikkate alınması faydalı olacaktır.

8-   SAĞLIK POLİTİKALARI İLE SAĞLIK OKURYAZARLIĞININ GELİŞTİRİLMESİ

Sağlık okuryazarlığı bireysel bir durum değildir. Topyekun toplumun sağlık okuryazarı olması istenen bir durumdur. Bir ülke değerlendirilirken toplumun ne kadar sağlık okuryazarı olduğuna bakılır. Bu nedenle tüm toplumun yüzde kaçının sağlık okuryazarı olduğuna veya bu konuda ne kadar yeterli olduğuna bakılmaktadır.

Toplumun sağlık okuryazarlığı bireysel bir durum olmadığına göre bireysel olarak da çözülemez. Bir birey kendini bu konuda bireysel çabalarla geliştirebilir fakat toplumun sağlık okuryazarlığı toplumsal çabalarla düzeltilebilir. Toplumun sağlık okuryazarlığı düzeyinin

düşük olması bir halk sağlığı sorunudur. Halk sağlığı sorunları ancak halk sağlığı uygulamaları ile çözülebilir yani toplumsal müdahale yapmak gerekmektedir. Bu da sağlık yönetimi uygulamasını, sağlık politikalarını gerektirmektedir. Toplumda sağlık okuryazarlığı düzeyini arttırabilmek için; öncelikle bu sorunu önemsemek gerekir. Sağlık okuryazarlığı düzeyini yükseltmenin faydasına inanmak gerekir ve buna politika belirleyicilerin de inanması gerekir. Bu nedenle halk sağlıkçılar karar vericilere bunu anlatmalıdır. Her şeyin başının sağlık olduğuna inandımak gerekir buna inandıktan sonra sağlık okuryazarlığı düzeyini arttırabilmek için toplumsal seferberlik başlatmak gerekir. Bu durum Sağlık Bakanlığı’nın öncelikli işi olması gerekir. Sağlık Bakanlığı’nın bu konu ile ilgili politikaları olmalı, bununla ilgili faaliyetleri belirlemeli ve uygulamaya koymalıdır. Her konuya konuyla ilgili sağlık okuryazarlığı eklenmelidir ve bu uygulamalar yurt genelinde her ilde uygulanmalıdır.

Sağlık okuryazarlığının geliştirilmesi için Sağlık Bakanlığı diğer kurumları da konunun içine almalı, çok sektörlü hale getirmeli ve sektörler arası iş birliği yapmalıdır. Özellikle Milli Eğitim Bakanlığı, YÖK ve Diyanet İşleri Başkanlığı konuya destek vermelidir. Toplum liderleri konuyla ilgili bilgilendirilmeli ve konuya sahip çıkmalıdır. Basın-yayın araçları konuyla ilgili bilgilendirilmeli ve ilgili programlar yapılmalıdır. Tüm sektörlerle işbirliği yapılarak toplumun sağlık okuryazarlığı düzeyini yükseltmek için ortak çaba gösterilmelidir.

KAYNAKLAR

  1. Selden, Zorn, Ratzan Ve Parker, 2000.
    1. World Health Organization,2013. Health Literacy. The Solid Facts. Retrieved August 25, 2014,                                                     From

 Http://Www.Euro.Who.İnt/   Data/Assets/Pdf_File/0008/190655/E96854.Pdf.)

  • Barret Ve Puryear,2006. https://www.researchgate.net/journal/1049- 2089_Journal_of_Health_Care_for_the_Poor_and_Underserved
    • Atabey,2012:22.(İleri H, Seçer B, Ertaş H. Sağlık Politikası Kavramı Ve Türkiye’de Sağlık Politikalarının İncelenmesi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Ve Teknik Araştırmalar Dergisi Sayı: 12, 2016, Ss. 176-186.
    • Battista RN. Towards A Paradigm For Technology Assessment. In: Peckham M, Smith R, Eds. The Scientific Basis Of Health Services. 1st Ed. London: BMJ Publishing Group; 1996. P.11.
  • Yılmazel G, Çetinkaya F, Sağlık Okuryazarlığının Toplum Sağlığı Açısından Önemi, Taf Preventive Medicine Bulletin,Cilt:15,Sayı:1,P:73.
    • Dewalt DA, Pignone MP. Reading İs Fundamental. The Relationship Between Lit- Eracy And Health. Arch Intern Med 2005; 165: 1943–1944.
    • Ölmez E.H,Barkan O.B, Sağlık Okuryazarlık Düzeylerinin Belirlenmesi Ve Hasta Hekim İlişkisinin Değerlendirilmesi, Balkan Sosyal Bilimler Dergisi Cilt:4, Sayı:8,2015, P:126- 127.